Ochrona sygnalistów – na czym polega?

Sygnalista – kim jest?

Sygnalista to osoba fizyczna zgłaszająca naruszenie prawa albo ujawniająca informacje o naruszeniach. Jego działania leżą w interesie publicznym, gdyż wpływa to na ochronę obywateli i przedsiębiorców. Sygnalistami mogą zostać:

• pracownicy – w tym pracownicy tymczasowi;
• pracownik na umowie cywilnoprawnej;
• prokurent;
• pracodawca;
• wspólnik lub akcjonariusz;
• członek organu osoby prawnej lub podmiotu organizacyjnego niemającego osobowości prawnej;
• stażysta;
• wolontariusz;
• praktykant;
• osoba wykonująca pracę pod nadzorem wykonawcy, podwykonawcy lub dostawcy.

Osoby pełniące rolę sygnalistów mogą przekazywać lub upubliczniać informacje o łamaniu prawa, które zdobyły w ramach relacji zawodowych, zarówno przed rozpoczęciem, jak i po zakończeniu współpracy.

Ochrona sygnalistów – kiedy?

Sygnaliści otrzymają dodatkową ochronę w momencie zgłoszenia albo publicznego ujawnienia naruszeń prawnych. Warunkiem jest to, aby zgłaszający miał uzasadnione podstawy do tego, że przekazywane przez niego informacje są prawdziwe.

Naruszenia, do których nie doszło

Jeśli sygnalista zgłosi bądź ujawni publicznie informacje niezgodne z prawdą – które tak naprawdę nie naruszają prawa – to grozi mu grzywna, kara ograniczenia wolności, a nawet pozbawienia wolności do 2 lat.

Naruszenie prawa – jak zgłaszać?

Zgodnie z ustawą o ochronie sygnalistów, istnieją trzy sposoby zgłaszania naruszeń prawa:

• „zgłaszanie informacji o naruszeniu prawa w ramach procedury zgłoszeń wewnętrznych przyjmowanej przez podmiot prawny, w szczególności pracodawców
• zgłaszanie informacji o naruszeniu prawa w ramach procedury zgłoszeń zewnętrznych, czyli przekazywanie informacji Rzecznikowi Praw Obywatelskich albo organowi publicznemu
• ujawnianie publiczne informacji o naruszeniu prawa, którego zastosowanie powinno mieć wyjątkowy charakter i wymaga przez sygnalistę spełnienia dodatkowych warunków”[1].

Sygnalista zgłaszający naruszenia ma prawo wybrać procedurę – więc może najpierw dokonać zgłoszenia zewnętrznego bez zgłoszenia wewnętrznego.

Co obejmuje naruszenie prawa?

Naruszenie prawa obejmuje działania lub zaniedbania sprzeczne z przepisami albo zmierzające do ich obejścia, odnoszące się do określonych dziedzin, m.in.:

• korupcji;
• zamówień publicznych;
• usług, produktów i rynków finansowych;
• przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu;
• bezpieczeństwa produktów i ich zgodności z wymogami;
• bezpieczeństwa transportu;
• ochrony środowiska;
• ochrony radiologicznej i bezpieczeństwa jądrowego;
• bezpieczeństwa żywności i pasz;
• zdrowia i dobrostanu zwierząt;
• zdrowia publicznego;
• ochrony konsumentów;
• ochrony prywatności i danych osobowych.

Dodatkowa ochrona

W przepisach przewidziano dodatkową ochroną dla sygnalistów, która obejmuje np.:

• „prawo do odszkodowania lub zadośćuczynienie w przypadku sygnalisty, wobec którego dopuszczono się działań odwetowych. Minimalna wartość odszkodowania została określona w wysokości przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w poprzednim roku, ogłaszanego do celów emerytalnych w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego.
• zgłoszenie dokonane przez sygnalistę nie może być podstawą odpowiedzialności, w tym odpowiedzialności dyscyplinarnej lub odpowiedzialności za szkodę, pod warunkiem, że sygnalista miał uzasadnione podstawy sądzić, że zgłoszenie lub ujawnienie publiczne jest niezbędne do ujawnienia naruszenia prawa zgodnie z ustawą.
• postanowienia umowne, które bezpośrednio lub pośrednio wyłączają lub ograniczają prawo do dokonania zgłoszenia lub ujawnienia publicznego lub przewidują stosowanie środków odwetowych, są nieważne”[2].